Hoxe cúmprense nove anos da desaparición forzosa de Santiago Maldonado, un artesán de 28 anos, ocorrida o 1 de agosto de 2017 na provincia de Chubut, Arxentina. O feito tivo lugar durante un operativo da “Gendarmería Nacional” para despexar á comunidade mapuche “Pu Lof en Resistencia” en Cushamen. O caso converteuse nun símbolo das desaparicións forzosas na actualidade e da violencia estatal contra as reivindicacións territoriais mapuche.
Ese día, Maldonado desapareceu tras enfrontamentos entre os xendarmes e membros da comunidade. A súa ausencia foi denunciada rapidamente por organizacións de dereitos humanos, que esixiron unha investigación independente. A Comisión Interamericana de Dereitos Humanos (CIDH) emitiu medidas cautelares, e o Relator Especial da ONU sobre Execucións Extraxudiciais, Agnes Callamard, realizou unha visita ao país para verificar os feitos.

O corpo de Santiago Maldonado foi achado 78 días despois, o 17 de outubro, nun río preto de alí. A autopsia oficial concluíu hipotermia sen intervención de terceiros, pero as probas foron cuestionadas pola familia e o Centro de Estudios Legales y Sociales (CELS). A xustiza arxentina arquivou a causa en 2019 ao non acreditar delito, aínda que o Estado recoñeceu a responsabilidade pola desaparición forza (Lei 24.411).

O conflito mapuche insírese no contexto da histórica reivindicación territorial e autonomía do pobo mapuche, tanto en Chile como na Arxentina. Tras séculos de resistencia á colonización española e, posteriormente, aos estados republicanos, as comunidades mapuches enfróntanse á perda dos seus territorios ancestrais debido a políticas de desposesión, a expansión da industria forestal e a explotación de recursos naturais.

O caso deixou unha fonda pegada no debate sobre a criminalización da protesta social e o uso da forza por parte do Estado. A comunidade mapuche continúa esixindo verdade e xustiza, mentres que organizacións internacionais manteñen a vixilancia sobre as garantías procesuais no Estado arxentino.

Fontes:

• Amnesty International (2018). Arxentina: o caso Maldonado e a violencia contra comunidades mapuche. https://www.amnesty.org/es/latest/news/2018/03/argentina-maldonado-case-mapuche-violence/

• Comisión Interamericana de Dereitos Humanos (2017). Medidas cautelares respecto de Santiago Maldonado. https://www.oas.org/es/cidh/decisiones/cautelares.asp

• Centro de Estudios Legales y Sociales (CELS) (2019). Causa Maldonado: cronoloxía e análise. https://www.cels.org.ar/web/2019/03/caso-santiago-maldonado/

• Poder Xudicial da Nación Arxentina (2019). Sentenza de arquivo na causa “Maldonado, Santiago”. https://www.cij.gov.ar/